در هيئت دايرة المعارفى تدوين يافت كه هر يك به برخى شعب علوم و يا همهء آنها مىپرداختند . برخى از اين آثار دايرة المعارف فلسفى بودند ، برخى نيز علاوه بر تقسيم علم به جنبهء كتاب‌شناسى نيز توجّه داشتند . مانند : الفهرست ابن النديم ( وفات 377 ) و كشف الظنون حاجى خليفه ( وفات 1067 ) كه دانشها را بر اساس احصاء العلوم فارابى و مفاتيح العلوم خوارزمى ( وفات 387 ) تقسيم كرده است كه در واقع نوعى دايرة المعارف الفبايى كتاب‌شناسى است « 1 » . نوع ديگرى از آثار دايرة المعارفى كه جنبهء معجمى و قاموسى داشت نيز در حوزهء طبقه بندى علوم رايج شد كه مهمترين آنها عبارت بود از : كشّاف اصطلاحات الفنون تهانوى ( فوت 1158 ) « 2 » و تعريفات مير سيّد شريف جرجانى ( 740 تا 816 ) . برخى نيز چون صدر المتألهين شيرازى ( فوت 1050 ) علوم متعدّد را به جهت شناخت و معرفت نفس مطرح نمودند ، اين تقسيم بندى شامل اقسام مطلق علوم ، علم گفتارها ، علم كردارها ، علم انديشه و علم آخرت مىشد « 3 » . با توجه به آثار به جاى ماندهء دايرة المعارفى اعم از فلسفى ، مذهبى ، علوم طبيعى و . . . رايجترين انواع تقسيم بندى در جهان اسلام و كتابهاى تقسيم علم ، تقسيم به دو بخش شرعى و غير شرعى است كه هر كدام با نامهاى مختلف « علوم حكمى و غير حكمى » « 4 » ، « علوم شريعت و علوم مردم غير عرب » « 5 » و « علوم رياضى ، علوم شرعى وضعى و علوم فلسفى حقيقى در اصطلاح اخوان الصفا « 6 » ، « علوم اواخر » و « علوم اوايل » ، « علوم حقيقيه و غير حقيقيه » ، « علوم حكمى فلسفى و علوم نقلى وضعى » « 7 » و . . . مطرح شده است .

--> ( 1 ) . على نقى منزوى ، « تاريخ فهرست نگارى در ايران » ، يادنامهء دكتر غلامحسين صديقى ، گردآورى پرويز ورجاوند ، تهران ، چاپخش ، بهار 1372 ، ص 492 . ( 2 ) . احمد طاهرى عراقى ، همان ، ص 27 . ( 3 ) . مهدى محقق ، « تقسيم بندى علوم از نظر دانشمندان اسلامى » ، فصلنامهء سياست علمى و پژوهشى ، شمارهء 1 ، 1370 ، ص 32 - 28 . ( 4 ) . قطب الدين محمود بن ضياء الدين مسعود شيرازى ، درة التاج لغرة الدباج ، ج 1 ، به كوشش و تصحيح سيّد محمد مشكاة ، چاپ دوم ، تهران : حكمت ، 1365 ، ص 710 . و نظر لوكرى در بيان الحق بضمان الصدق ، مهدى محقق ، همان ، ص 32 . ( 5 ) . ابو عبد اللّه محمد بن يوسف كاتب خوارزمى ، مفاتيح العلوم ، ترجمهء حسين خديوجم ، تهران ، بنياد فرهنگ ايران ، 1347 ، ص 6 . ( 6 ) . على اصغر حلبى ، گزيدهء متن رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا ، تهران : زوّار ، 1360 ، ص 30 و 31 . ( 7 ) . شمس الدين محمد بن محمود آملى ، نفايس الفنون فى عرايس العيون ، تهران ، اسلاميه ، 1377 ، ص 19 .